In diverse Estse steden zijn tijdens de Sovjetbezetting wijken uit de grond gestampt die veelal te herkennen zijn aan de massale grijze flatgebouwen. De Sovjets, die de ideeën hiervoor naar verluidt uit Oost-Duitsland haalden, wisten op deze wijze snel woonruimte te creëren in de jaren ’60 en ’70.
De flats die destijds gebouwd zijn, maken nu nog altijd deel uit van steden als Tallinn en Tartu. Echter zijn ze in veel gevallen slecht onderhouden en bovendien slecht geïsoleerd. Met name dat laatste is een heikel punt, want flatbewoners zijn meer geld kwijt om hun flat te verwarmen dan hun stadsgenoten in andere woningen. De gemeente Tartu heeft in 2016 besloten om 18 van deze flats, met vijf verdiepingen, grondig te renoveren om het energieverbruik af te laten nemen.
Het project, genaamd SmartEnCity, had als einddoel om de flats energielabel A toe te wijzen. De renovatie was derhalve ingrijpend. Zo werden de buitenwanden extra goed geïsoleerd met een dikkere laag isolatie dan gebruikelijk. Het ventilatiesysteem werd aangepast, waardoor warmte minder snel het complex kon verlaten. Ook de kozijnen en de ramen werden onder de loep genomen. Bewoners kregen uiteindelijk driedubbel glas in hun nieuwe kozijnen. Tot slot werd het dak voorzien van zonnepanelen.
In 2021 besloot men te onderzoeken of de maatregelen effect hadden. De resultaten waren beter dan men had verwacht. Het totale energieverbruik was met 43% gedaald. Uitgesplitst hield dat in dat men 27% minder elektriciteit nodig had, het gasverbruik daalde zelfs met 57%. Het verbruik van de stadsverwarming nam met 43% af. Uiteindelijk profiteerden niet alleen de bewoners van de flats van de renovatie, ook de gemeente Tartu kreeg een meevaller. Doordat de vraag naar stadsverwarming dusdanig afnam, kon de warmte nu gebruikt worden om drinkwater te verwarmen. Normaal gesproken gebruikte men hiervoor gas of elektriciteit.
SmartEnCity startte in 2016 en liep tot medio 2021. Het project ontving een subsidie van Horizon 2020, het programma voor innovatie en onderzoek van de Europese Unie. Ruim een half jaar later is de noodzaak van een goed geïsoleerde woning groter dan ooit. Niet alleen klimaatverandering speelt een rol, ook de Russische dreiging zorgt ervoor dat andere energiebronnen nodig zijn en oude fossiele bronnen zo zuinig mogelijk gebruikt worden.
Naast een hoop flats met vijf woonlagen, zijn er nog meer flats met negen woonlagen. Deze staan ook her en der in het land. In Tallinn zijn ze onder andere te vinden in de buitenwijken Lasnamäe en Mustamäe, in Tartu in de wijk Annelinn. Het zijn ook de flats in die wijk die voor hoofdbrekens zorgen bij de lokale overheid. Deze wooneenheden zijn nu aan de beurt om gerenoveerd te worden, maar waar de lagere flats relatief eenvoudig waren, zijn de hogere flats behoorlijk lastig, aldus bouwdeskundige Targo Kalamees.
De wijze waarop de flats zijn gebouwd zorgen volgens hem voor uitdagingen. Ook de stabiliteit, de leeftijd en de hoogte zorgen voor problemen. Inmiddels is men gestart met het maken van prototypes van het benodigde isolatiemateriaal. Dit zal, in overleg met de betrokken partijen, geplaatst gaan worden. Het doel is om zo efficiënt mogelijk te werk te gaan, zonder al te veel overlast te veroorzaken voor de bewoners. Echter blijkt dat het plaatsen van isolatiepanelen niet de goedkoopste manier is, maar vooralsnog wel de makkelijkste.
De gemeente Tartu draait deels op voor de kosten van deze renovatiewerkzaamheden. Daarnaast ontvangt Tartu ook een subsidie vanuit het OpenLab-fonds. Daarnaast wordt gekeken of Kredex ook krediet kan verstrekken. Op dit moment lenen zij enkel geld aan partijen die de lagere flats renoveren.
